Risan

Kako doći

Risan je na obalnom putu oko unutrašnjeg dijela zaliva, 17,8 km od Kotora kroz Perast, oko pola sata. Trajekt Kamenari-Lepetane, 11,9 km dalje na strani Herceg Novog, najkraći je put do Tivta, njegovog aerodroma i Budve; bez trajekta se vozi kroz Perast i Kotor. Prema unutrašnjosti put preko Grahova, s njegovim spomen-parkom, vodi do Nikšića i dalje prema Žabljaku i Durmitoru. Zvanične informacije o parkingu u Risnu nijesu objavljene. Vremena su bez saobraćaja, a za rute preko trajekta bez prelaska i čekanja.

Autobusom. Lokalna linija Blue Line-a Risan-Kotor (ŠC) vozi obalom kroz Perast; ŠC je stanica kod sportskog centra pored kotorskog Starog grada, a ne međugradska stanica. Red vožnje i cijene su na stranici javnog prevoza Opštine Kotor (kancelarija Blue Line-a +382 32 331 635), a međugradske linije u vodiču autobusi.

Rimski mozaici

Rimski mozaici su podovi gradske vile iz 2. vijeka na površini od 790 m². Jedan prikazuje Hipnosa, boga sna, a ostale prostorije imaju geometrijske i biljne motive. Vilu je 1930. pronašao Dušan Vuksan, direktor Državnog muzeja na Cetinju; italijanska ekipa ju je 1942. iskopala i ponovo zatrpala, a lokalitet je uređen radovima 1956-1960. Radi od utorka do nedjelje 10:00-16:00 tokom cijele godine, a zatvoren je ponedjeljkom, cijelog januara i za nekoliko praznika. Ulaznica je 6 € (4 € za djecu do 12 godina); zajednička ulaznica Muzeja Kotor od 15 € važi i za Muzej grada Perasta i tri lokacije u Kotoru, pa se isplati ako zaliv obilazite u jednom danu.

Antički Rizon

Grci su grad zvali Rhizon, a Rimljani Risinium, i pod Rimom je bio grad rimskih građana. Antički pisci vezivali su ga za mit o Kadmu i Harmoniji, osnivačima beotske Tebe, koji su došli u zemlju ilirskih Enhelejaca. Polibije piše da se ilirska kraljica Teuta sklonila u Risan, koji prikazuje kao neosvojiv grad, a Strabon je cijeli Bokokotorski zaliv nazvao Sinus Risonicus, ime koje se održalo do srednjeg vijeka. Izvorska voda i dobro pristanište bili su razlog da mjesto raste.

Iskopavanja pokazuju tri faze: ilirsko predurbano naselje, protourbani grad pod helenističkim uticajem i rimski grad sa zgradama foruma, trgovima, javnim zgradama i vodovodom; komična maska upućuje na pozorišne predstave, mada je pozorište izvan zidina samo pretpostavka. Artur Evans pronašao je helenističke predmete na lokalitetu Carine; 1950. tamo su kopali učenici hercegnovske umjetničke škole i našli veće sakralne građevine; zavod za zaštitu spomenika kulture sa Cetinja otkrio je 1968. temelje velikih zgrada, bunar i ulomke mermernih statua; a tim Univerziteta u Varšavi kopao je 2004-2007. i ponovo od 2011, na Carinama i na brdu Građine iznad antičkog grada. Za arheološke lokalitete nema objavljenih informacija za posjetioce, pa su mozaici jedino mjesto u koje se može ući.

Kasnija istorija

Risan je bio pod osmanskom vlašću od 1482. do 1684, s kratkim prekidima 1538-1539. i 1670-1671, a pod Venecijom od 1684. do 1797. Popis 2011. izbrojao je 2.048 stanovnika, a popis 2023. 1.899; u opštini Kotor veći su samo Dobrota i Škaljari. Bolnica u Risnu sagrađena je 1938-1941. donacijom Vasa Ćukovića od oko 600.000 američkih dolara i nosi njegovo ime.

Okolina Risna

• Perast, 4,3 km prema Kotoru, s Muzejem grada Perasta i barkama do Gospe od Škrpjela i Svetog Đorđa.
• Strp, oko 3 km prema Herceg Novom, ima podvodni arheološki lokalitet iz perioda od 4. do 7. vijeka; Strp i Lipci su mala ljetovališta.
• U Lipcima, iza Strpa, je potkapina s praistorijskim crtežima jelena u trku i geometrijskim motivima, među najstarijim zidnim slikama na Balkanu: polje od oko 10 m² na litici oko 7 m iznad tla, s gornjim figurama dugim 35-45 cm, do kojeg se može stići samo uz penjačku opremu. Iz Lipaca put skreće na sjever prema Nikšiću i Durmitoru.
• Morinj, najveće naselje na zapadnoj obali Kotorsko-risanskog zaliva, imao je prvu osnovnu školu u Boki (1803) i prvu biblioteku (1843) i čuva dvije mlinice za masline na vodeni pogon; Gornji Morinj, na 480 m, ima širok pogled na zaliv. Kostanjica je posljednje naselje sjeverne obale.

Kupanje

Centar Risna zauzima luka, pa se kupa na nekoliko malih plaža od pijeska, šljunka i betonskih platoa na oba kraja grada, na ulazu i izlazu. Morinj, u susjednom zalivu prema zapadu, ima plažu od pijeska i šljunka na rtu ispod magistrale, a iza nje je mali kanal koji vodi do marine. Sezona kupanja traje od maja do oktobra; ostatak zaliva je na stranici plaže.

Događaji

• April, Boka Bay Trail. Crvena staza od 60 km počinje u Risnu, plava od 34 km kod Muzeja grada Perasta, a zelena od 17 km u Porto Montenegru; sve tri se završavaju kod Katedrale Svetog Tripuna u Kotoru. Trka je prvi put održana 2021.
• Jun, Risanski makaruli. Festival domaće tjestenine u organizaciji žena iz Risna, s jelima kao što su sukani i makaruli s toćem, pestom ili sirom; njime počinje kulturno ljeto. Vidi Crna Gora u junu i lokalna kuhinja.
• Septembar, X-Waters. Plivanje na otvorenom moru od Risna do Perasta, koje se održava od 2019. na 1 milju, 4,5 km ili 7 km; vidi Crna Gora u septembru.
• Pravoslavno Badnje veče. Badnjak se pali ispred Crkve Svetih Petra i Pavla; satnica je u vodiču Božić. Mjesna zajednica tokom godine organizuje i tradicionalne feste.

Korisne informacije

Specijalna bolnica „Vaso Ćuković“ bavi se ortopedijom, fizikalnom medicinom i rehabilitacijom, neurohirurgijom, plastičnom hirurgijom, neurologijom i radiologijom (centrala +382 32 371 099 i 371 502, prijem 24 sata +382 69 041 455). Za hitne slučajeve zovite 124 ili 112; Kliničko-bolnički centar za Boku je u Kotoru. Montefarmova apoteka je u Domu zdravlja Risan (od ponedjeljka do petka 07:00-14:00, subotom 08:00-13:00, +382 67 148 453; vidi apoteke). Pošta (poštanski broj 85337) radi 08:00-14:30, bankomati su na Carinama, u Bujevini 92 i na trgu, a benzinska pumpa BS Risan je u Bujevini 92 (+382 32 301 136).

Kada doći

Mozaici imaju isto radno vrijeme cijele godine osim januara, kada su zatvoreni. Sezona kupanja traje od maja do oktobra, trka je u aprilu, festival tjestenine u junu, a plivanje do Perasta u septembru. Od novembra do marta Perast i Risan čine jedan od izleta iz Kotora koji i tada funkcioniše, s oba muzeja na zimskom radnom vremenu.

Pitanja

Koliko je Risan udaljen od Kotora?

17,8 km obalnim putem kroz Perast, oko pola sata bez saobraćaja.

Ima li autobusa od Kotora do Risna?

Ima: lokalna linija Blue Line-a Risan-Kotor (ŠC), koja prolazi i pored Perasta. Red vožnje je na stranici javnog prevoza Opštine Kotor.

Kada rade rimski mozaici?

Od utorka do nedjelje 10:00-16:00 cijele godine; zatvoreni su ponedjeljkom i cijelog januara, a ulaznica je 6 €.

Po čemu je Risan poznat?

Kao najstarije naselje u Bokokotorskom zalivu: antički Rizon u koji se sklonila kraljica Teuta, s mozaikom Hipnosa iz rimske vile kao jedinim otvorenim lokalitetom.

Ima li plaže u Risnu?

Male plaže od pijeska, šljunka i betonskih platoa na oba kraja grada; centar zauzima luka.

Kako doći iz Risna do Nikšića?

Putem kroz unutrašnjost preko Grahova: 76,7 km, oko 1 h 34 min bez saobraćaja.

Koja je bolnica u Risnu?

Specijalna bolnica za ortopediju, neurohirurgiju i neurologiju „Vaso Ćuković“, sagrađena 1938-1941. donacijom Vasa Ćukovića; za opšte hitne slučajeve bolnički centar je u Kotoru.

Koliko ljudi živi u Risnu?

1.899 na popisu 2023.